NL 
EN 
Foto: Afghaanse gezinnen steken de grens over na hun gedwongen vertrek uit Pakistan en keren terug naar een onzekere situatie in Afghanistan (Flickr)
De spanningen tussen Afghanistan en Pakistan zijn opnieuw scherp opgelopen na een zware aanval in Kabul. Bij een Pakistaanse luchtaanval op een afkickkliniek zouden mogelijk honderden doden zijn gevallen, volgens het Afghaanse gezondheidsministerie zelfs 408. De aanval staat niet op zichzelf, maar past in een bredere escalatie. Al op 27 februari verklaarde Pakistan ‘open oorlog’ aan Afghanistan na luchtaanvallen op grensgebieden. Sindsdien is het geweld snel geëscaleerd, met wederzijdse bombardementen, grensgevechten en tienduizenden ontheemden: 115.000 Afghanen en 3.000 Pakistani’s zijn op de vlucht geslagen.
De directe aanleiding was een Pakistaanse aanval op de Tehreek-e-Taliban Pakistan (TTP), ook wel de ‘Pakistaanse Taliban’ genoemd. Deze militante groepering wordt verantwoordelijk gehouden voor meerdere aanslagen in Pakistan. Volgens de Pakistaanse overheid houden TTP-strijders zich in Afghanistan schuil, terwijl de Afghaanse Taliban dit ontkennen en de bombardementen zien als een inbreuk op hun grondgebied.
Wat drijft de spanningen tussen beide landen, en wat betekent dit voor de miljoenen mensen die in Pakistan en Afghanistan wonen?
Een grens die nooit werd geaccepteerd
De spanningen tussen Afghanistan en Pakistan gaan terug tot het ontstaan van Pakistan in 1947. Een centraal twistpunt is de grens tussen Afghanistan en Pakistan: de zogeheten Durand-lijn. Deze grens werd in 1893 vastgesteld door het Britse koloniale bestuur in India en de Afghaanse emir Abdur Rahman Khan. De lijn verdeelde het traditionele leefgebied van de Pashtun-bevolking over twee gebieden: het huidige Afghanistan en wat later Pakistan zou worden. Hierdoor kwamen veel families, stammen en handelsroutes plotseling aan verschillende kanten van een internationale grens te liggen.
Toen Pakistan in 1947 onafhankelijk werd, erfde het deze grens van het Britse India en beschouwde het de Durand-lijn als een officiële internationale grens. Afghanistan heeft die grens echter nooit volledig erkend. Veel Afghanen beschouwen de Pashtun-gebieden in het huidige noordwesten van Pakistan als historisch onderdeel van hun culturele en politieke invloedssfeer. In verschillende periodes steunden Afghaanse leiders bewegingen die pleitten voor een onafhankelijk Pashtunistan, wat in Pakistan werd gezien als inmenging in binnenlandse aangelegenheden.
Militaire dreiging langs de grens
De grensregio tussen Pakistan en Afghanistan is al jaren een spanningsbron, mede door de aanwezigheid van de Tehreek-e-Taliban Pakistan (TTP). Deze militante groepering richt zich tegen de Pakistaanse staat en is verantwoordelijk voor talrijke aanslagen op militaire en civiele doelen. In 2024 alleen al werden minstens 600 aanvallen geregistreerd.
Een van de hoofddoelen van de TTP is het verdrijven van veiligheidstroepen uit de tribale gebieden en het herstel van hun vroegere semi-autonome status. De leiders van de TTP komen uit de Mehsud-stam en delen sterke etnische banden met de lokale Pashtun-bevolking, vooral in Zuid-Waziristan. De groep ontstond in de vroege jaren 2000 uit Pakistaanse Taliban-fragmenten en andere radicale Pashtun-milities, en combineert religieuze retoriek met Pashtun-nationalisme. Strijders gebruiken de afgelegen grensgebieden in Afghanistan als uitvalsbasis: hier kunnen zij relatief veilig opereren, aanvallen plannen en zich daarna terugtrekken over de grens. Volgens een VN-rapport ontvangen zij nog steeds financiële steun van de Afghaanse Taliban, wat volgens Pakistan bijdraagt aan de toename van aanvallen in het land.
Pakistan rechtvaardigt daarom luchtaanvallen en militaire operaties in grensgebieden als noodzakelijk om TTP-netwerken uit te schakelen. De Taliban in Kabul wijzen deze beschuldigingen echter van de hand. Zij stellen dat Pakistan met dergelijke aanvallen de Afghaanse soevereiniteit schendt en dat burgers in de grensregio vaak de dupe worden van het geweld.
Binnenlandse politieke belangen
De escalatie aan de grens heeft niet alleen een militaire, maar ook een binnenlandse politieke functie in zowel Pakistan als Afghanistan. De TTP heeft de afgelopen jaren meerdere dodelijke aanslagen gepleegd op politieposten, legerbases en burgers. Door militair op te treden tegen TTP-posities en grensgebieden wil de Pakistaanse regering laten zien dat zij de veiligheidssituatie onder controle probeert te krijgen. Hierdoor zijn militaire acties langs de Afghaans-Pakistaanse grens ook een belangrijk politiek signaal zijn richting de eigen bevolking.
Voor de Taliban in Afghanistan speelt een vergelijkbare dynamiek. Sinds hun machtsovername in 2021 proberen zij hun gezag te consolideren, terwijl ze tegelijk kampen met interne spanningen en economische problemen. Analisten wijzen erop dat externe conflicten de cohesie binnen de beweging kunnen versterken en de Taliban in staat stellen zich te presenteren als verdediger van de Afghaanse soevereiniteit. In sommige gevallen kan dat ook leiden tot meer binnenlandse steun.
Wat betekent het conflict voor vrouwen?
Die interne machtsconsolidatie heeft ook gevolgen voor de positie van vrouwen in Afghanistan. Sinds hun machtsovername in 2021 hebben de Taliban vrouwen al grotendeels uit het openbare leven verwijderd. Meisjes mogen geen middelbaar onderwijs meer volgen, vrouwen mogen niet naar buiten zonder een mannelijke begeleider, en sinds kort staat de Taliban mannen toe hun vrouwen te slaan.
Een escalerend conflict kan die repressie verder versterken. In tijden van geweld verschuift de internationale aandacht vaak naar veiligheid en stabiliteit, waardoor de druk op de Taliban om hun mensenrechtenbeleid aan te passen kan afnemen.
Daarnaast heeft de verslechterende veiligheidssituatie directe economische gevolgen. Humanitaire organisaties hebben hun activiteiten al moeten beperken, mede omdat de Taliban vrouwen hebben verboden om voor veel internationale ngo’s te werken. In combinatie met toenemende onveiligheid kan dit ertoe leiden dat vrouwen zich nog minder vrij in het openbaar bewegen.
Hoe nu verder?
Het wederzijdse wantrouwen tussen Afghanistan en Pakistan blijft diepgeworteld. Zolang Pakistan aanvallen blijft uitvoeren op de TTP, en de Afghaanse Taliban dit als een schending van hun soevereiniteit blijven zien, lijkt een snelle de-escalatie onwaarschijnlijk. Die spanning dreigt niet alleen de grensregio verder te destabiliseren, maar verergert ook de positie van kwetsbare groepen, zoals vrouwen, die al zwaar onder druk staan door het Talibanbeleid.
De huidige escalatie kan bovendien niet los worden gezien van de bredere erfenis van twintig jaar westerse interventie in Afghanistan. Met de terugtrekking van westerse troepen in 2021 ontstond een machtsvacuüm waarin bestaande spanningen direct weer naar de oppervlakte kwamen en gewapende groepen opnieuw ruimte kregen. Analisten waarschuwden destijds al dat de relatie tussen Afghanistan en Pakistan hierdoor zou verslechteren en conflicten waarschijnlijk zouden escaleren.
Een duurzame oplossing ligt daarom niet in militaire acties, maar in diplomatieke bemiddeling. Regionale spelers en internationale organisaties moeten dringend hun invloed aanwenden om een staakt-het-vuren en een raamwerk voor gesprekken te realiseren, voordat het conflict nog meer slachtoffers maakt en de spanningen onomkeerbaar worden.
