Een nuance in het etiket ‘pro-Russisch’

Foto, zitting in het parlement van Moldavië in februari 2026, bron: Flickr

Amy Eaglestone promoveerde recent in de politicologie op democratisering in de oostelijke buurlanden van de Europese Unie, met een bijzondere focus op de rol van regeringspartijen. Zij combineert haar academisch onderzoek met ruim 15 jaar ervaring in internationale democratieondersteuning en is werkzaam als onderzoeker en analist. Amy bezocht recent Moldavië voor de FMS en doet momenteel onderzoek naar de situatie van de oppositie in het land.

In de oostelijke buurlanden van de Europese Unie worden oppositiepartijen vaak snel weggezet als pro-Russisch, anti-Europees en daarmee ook autoritair. In de academische literatuur worden zulke partijen soms omschreven als anti-systemisch: politieke bewegingen die de democratische spelregels niet willen accepteren. Dat beeld is, gezien de geopolitieke spanningen in de regio en de historische banden met de socialistische en communistische tradities van de Sovjet-Unie, begrijpelijk. Maar het is ook te simplistisch.

Eind mei kwam ik namens FMS in een zaal in Chişinǎu bijeen met vertegenwoordigers van verschillende oppositiepartijen van Moldavië die zichzelf als centrumlinks of sociaaldemocratisch bestempelen. Dit waren zowel leiders van de coalitie Alternativa (die tegenwoordig uiteen is gevallen, red.) als partijen buiten het parlement. Wie een zaal vol eurosceptici of heimelijke bewonderaars van Moskou verwachtte, zoals ze worden weggezet door de regeringspartij en soms ook de media, kwam bedrogen uit. Sommige aanwezigen hebben een lange politieke carrière achter de rug, en meerdere van hen hebben zich in het verleden weliswaar geïdentificeerd met partijen met Ruslandsympathie. Maar zoals één vertegenwoordiger van het maatschappelijk middenveld toegaf: “dit is de voormalige Sovjet-Unie, iedereen die een tijdje meegaat heeft op een goed moment Russische sympathieën gehad, dat betekent niet dat ze niet van gedachten kunnen of willen veranderen”.

In de zaal klonk vooral stevige kritiek op de regeringspartij PAS. Dat is op zichzelf niet verrassend; oppositiepartijen zijn er immers om de regering kritisch te volgen, deze groep stelt bijvoorbeeld onder meer dat PAS onvoldoende oog heeft voor de slechte sociaaleconomische situatie van veel Moldaviërs. Maar achter de politieke retoriek schuilde ook een oprechte zorg over de manier waarop Europese integratie wordt vormgegeven door zowel de regeringspartij als de EU. Zij stelden bijvoorbeeld dat Europese vertegenwoordigers kritiek op democratische tekortkomingen van de huidige regeringspartij, zoals de beperkte betrokkenheid van de oppositie bij belangrijke hervormingen, het gepolariseerde politieke klimaat en de concentratie van politieke macht, onvoldoende publiekelijk benoemen. Ondanks het bonte gezelschap aanwezige ‘sociaaldemocraten’ was er opvallend veel overeenstemming over dit punt: PAS maakt fouten, die fouten worden onvoldoende benoemd door de EU, en dit komt Moldavië niet ten goede.

Deze critici van de regering worden veelal in hetzelfde kamp geplaatst als de oligarchische en daadwerkelijk antidemocratische bewegingen rond Ilan Șor of de socialistische partij PSRM die sterke banden met Rusland erop nahoudt. Hierdoor vervaagt het onderscheid tussen legitieme oppositie en partijen die de democratische rechtsorde daadwerkelijk ondermijnen.

Veel van de aanwezige politici waren niet zozeer pro-Russisch, maar wel kritisch op de regering en de Europese Unie. Hun kritiek richtte zich niet op Europese integratie an sich, maar op de manier waarop Brussel zich sterk lijkt te identificeren met één regeringspartij, en de regeringspartij anderen uitsluit op basis van haar band met de EU. Volgens hen dreigt Europese integratie daardoor een partijproject te worden, in plaats van een nationale ambitie die door meerdere politieke stromingen wordt gedragen. Dat zou Europa zorgen moeten baren. Wanneer slechts één partij als geloofwaardige Europese partner wordt gezien, wordt de Europese koers kwetsbaar voor electorale schommelingen. Want mocht het huidige momentum voor Europese integratie in landen als Moldavië verslappen, en huidige regeringspartijen daarvoor afgerekend worden, dan staan daadwerkelijk antidemocratische partijen klaar om deze landen op een anti-Europese koers te zetten. Zijn oppositiepartijen in Moldavië en andere Oost-Europese landen dan werkelijk zo pro-Russisch als vaak wordt aangenomen? Voor een deel wel, maar we moeten een onderscheid maken tussen anti-systeempartijen die de democratische spelregels verwerpen en democratische oppositiepartijen die de regering kritisch controleren. Anders misken je de politieke diversiteit binnen de oppositie en wordt de ruimte voor een cruciale democratische debatten verkleint. Tegelijkertijd is het aan diezelfde kritische oppositie om hun toewijding aan de democratie te blijven tonen. Aan internationale volgers de taak om kennis te delen en de nuance te vinden zodat we tot een breed gedragen en gedeelde Europese toekomst kunnen komen met huidige kandidaat-landen zoals Moldavië.